จักรวาลของพระพุทธเจ้าใหญ่เพียงใด และเราอยู่ตรงไหนในโลกธาตุ?
เมื่อกล่าวถึงพระพุทธศาสนา หลายคนอาจคุ้นเคยกับคำว่า ชมพูทวีป เขาพระสุเมรุ สวรรค์ นรก โลกธาตุ หรือจักรวาล แต่เมื่อศึกษาลึกลงไปจะพบว่า พระพุทธศาสนามีมุมมองเกี่ยวกับ “โลก” ที่กว้างกว่าการมองโลกมนุษย์เพียงใบเดียวอย่างมาก
พระพุทธเจ้าทรงกล่าวถึงทั้ง
- โลกมนุษย์
- ทวีปต่าง ๆ
- ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์
- เขาสิเนรุ
- เทวโลก
- พรหมโลก
- โลกธาตุจำนวนมาก
- จักรวาลนับเป็นพัน เป็นล้าน และเป็นล้านล้านจักรวาล
- ตลอดจนการเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และเสื่อมสลายของโลก
แต่สิ่งที่น่าสนใจที่สุดคือ พระพุทธศาสนาไม่ได้มองจักรวาลเหล่านี้ว่าเป็นสิ่งถาวร
แม้โลกธาตุจะกว้างใหญ่จนเกินกว่าจินตนาการของมนุษย์ แต่ทุกสิ่งที่อยู่ภายใต้สังสารวัฏก็ยังอยู่ภายใต้กฎเดียวกัน คือ
เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วดับไป
ดังนั้น การศึกษาจักรวาลในพระพุทธศาสนาจึงไม่ได้มีจุดหมายเพียงเพื่อรู้ว่า “จักรวาลมีขนาดเท่าใด” แต่เพื่อให้เห็นว่า แม้จักรวาลอันกว้างใหญ่ก็ยังอยู่ภายใต้ความไม่เที่ยง
๑. คำว่า “โลก” ในพระพุทธศาสนา
คำว่า โลก ในพระพุทธศาสนาไม่ได้หมายถึงเพียงโลกมนุษย์หรือดาวเคราะห์ที่เราอาศัยอยู่
ในทางพระพุทธศาสนา “โลก” มีความหมายกว้าง เช่น
- โลกในฐานะที่อยู่อาศัยของสัตว์
- โลกของสรรพสิ่ง
- โลกแห่งขันธ์
- โลกแห่งการรับรู้
- โลกธาตุ
- จักรวาล
และยังมีความหมายในทางธรรมที่ลึกลงไปอีก
พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า สิ่งที่เรียกว่า “โลก” นั้นสัมพันธ์กับการเกิดขึ้นของทุกข์และการดับทุกข์ของสัตว์
ดังนั้น หากถามว่า
“พระพุทธเจ้าทรงสอนเรื่องจักรวาลเพื่ออะไร?”
คำตอบไม่ใช่เพียงเพื่อให้เรารู้ว่าจักรวาลมีภูเขาอะไรหรือมีทวีปกี่แห่ง
แต่เพื่อให้เห็นว่า แม้โลกทั้งหลายจะกว้างใหญ่เพียงใด สัตว์ทั้งหลายก็ยังเวียนว่ายอยู่ภายใต้กฎแห่งกรรม การเกิด แก่ เจ็บ ตาย และการเปลี่ยนแปลง
๒. “จักรวาล” กับ “โลกธาตุ” เหมือนกันหรือไม่?
ในภาษาไทยมักใช้คำว่า จักรวาล และ โลกธาตุ แทนกัน แต่ในพระไตรปิฎกมีรายละเอียดของคำศัพท์ที่ควรแยกให้เข้าใจ
คำว่า โลกธาตุ (โลกธาตุ) ใช้ในความหมายของขอบเขตหรือระบบโลก
พจนานุกรมพุทธศาสน์อธิบาย “โลกธาตุ” ว่าเกี่ยวข้องกับแผ่นดินหรือจักรวาลหนึ่ง ๆ
ในพระสูตรบางแห่ง เมื่อกล่าวถึงโลกธาตุ จะหมายถึงระบบโลกที่ประกอบด้วยดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ เขาสิเนรุ ทวีปต่าง ๆ มหาสมุทร และภูมิของสัตว์ทั้งหลาย
ดังนั้น ในบทความนี้สามารถเข้าใจง่าย ๆ ได้ว่า
จักรวาลหนึ่ง = ระบบโลกหนึ่งระบบ
โลกธาตุ = ขอบเขตหรือระบบของโลก
แต่เมื่อพระพุทธเจ้าทรงกล่าวถึง “โลกธาตุ” ในระดับใหญ่ ความหมายจะกว้างกว่าจักรวาลเดียวอย่างมหาศาล
๓. จักรวาลหนึ่งประกอบด้วยอะไร?
ในคติจักรวาลวิทยาของพระพุทธศาสนา จักรวาลหนึ่งประกอบด้วยองค์ประกอบสำคัญหลายอย่าง
โดยภาพรวม ได้แก่
เขาพระสุเมรุ
เป็นศูนย์กลางของจักรวาลตามคติจักรวาลวิทยา
ทวีปใหญ่ ๔ ทวีป
- ชมพูทวีป
- ปุพพวิเทหทวีป
- อปรโคยานทวีป
- อุตตรกุรุทวีป
มหาสมุทร
และมีภูมิของเทวดาและสัตว์ทั้งหลายอยู่โดยรอบตามลำดับภูมิ
ในพระสูตร จูฬนิกาสูตร พระพุทธเจ้าตรัสถึงองค์ประกอบของโลกธาตุขนาดเล็กว่า ในระบบดังกล่าวมีดวงจันทร์ ๑,๐๐๐ ดวง ดวงอาทิตย์ ๑,๐๐๐ ดวง เขาสิเนรุ ๑,๐๐๐ ลูก และทวีปทั้ง ๔ อย่างละ ๑,๐๐๐ แห่ง รวมถึงมหาสมุทร เทวโลก และพรหมโลกจำนวนตามระบบนั้น
นี่เป็นหลักฐานสำคัญมากที่ทำให้เห็นว่า พระพุทธศาสนาไม่ได้จำกัดภาพของโลกไว้เพียงโลกเดียว
๔. ทวีปทั้ง ๔
จักรวาลหนึ่งมี มหาทวีป ๔ ทวีป ตามคติพระพุทธศาสนา
ได้แก่
๑. ชมพูทวีป
ชมพูทวีป เป็นทวีปทางทิศใต้ของเขาสิเนรุ
ในคติพระพุทธศาสนา โลกมนุษย์ที่เราอาศัยอยู่สัมพันธ์กับชมพูทวีป
เหตุที่เรียกว่า “ชมพูทวีป” เชื่อมโยงกับต้นหว้าใหญ่ที่เรียกว่า ต้นชมพู
ชมพูทวีปจึงไม่ได้หมายถึง “ประเทศอินเดีย” เพียงอย่างเดียวในความหมายสมัยใหม่ แต่เป็นชื่อของทวีปตามจักรวาลวิทยาโบราณ
พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระมหาสาวก และพระเจ้าจักรพรรดิ ตามคัมภีร์อรรถกถา ล้วนมีความสัมพันธ์กับชมพูทวีปเป็นสำคัญ
๒. ปุพพวิเทหทวีป
อยู่ทางทิศตะวันออกของเขาสิเนรุ
เป็นหนึ่งในดินแดนมนุษย์ทั้ง ๔ ของจักรวาลหนึ่ง
๓. อปรโคยานทวีป
อยู่ทางทิศตะวันตกของเขาสิเนรุ
ในบางแห่งพบชื่อ อปรโคทาน หรือรูปคำที่ใกล้เคียงกัน
เป็นอีกหนึ่งในสี่ทวีปใหญ่
๔. อุตตรกุรุทวีป
อยู่ทางทิศเหนือของเขาสิเนรุ
อุตตรกุรุทวีปมีลักษณะพิเศษในคัมภีร์พุทธศาสนา
มนุษย์ในทวีปนี้ถูกพรรณนาว่ามีอายุยืน มีความเป็นอยู่ที่อุดมสมบูรณ์ และมีความเดือดร้อนทางเศรษฐกิจน้อยกว่ามนุษย์ในชมพูทวีป
อย่างไรก็ตาม ความสุขเช่นนั้นไม่ได้หมายความว่าสัตว์ในอุตตรกุรุทวีปพ้นจากสังสารวัฏ
ยังคงอยู่ภายใต้ความเกิด แก่ เจ็บ และตาย
๕. ทำไมพระพุทธเจ้าจึงตรัสถึง “ทวีป ๔”?
ทวีปทั้ง ๔ ทำให้เราเห็นภาพสำคัญอย่างหนึ่งของพระพุทธศาสนา
คือ
โลกมนุษย์ที่เราเห็น ไม่ใช่ทั้งหมดของโลก
มนุษย์ในชมพูทวีปไม่ได้เป็นสิ่งมีชีวิตเพียงประเภทเดียวในจักรวาล
พระพุทธศาสนามองว่ามีสัตว์และภพภูมิจำนวนมาก
แต่ละภูมิมีเงื่อนไขของชีวิตแตกต่างกัน
บางภูมิมีความสุขมาก
บางภูมิมีความทุกข์มาก
บางภูมิมีอายุยืนยาว
บางภูมิมีอายุสั้น
แต่ไม่มีภูมิใดในสังสารวัฏที่เป็นนิรันดร์
๖. เขาพระสุเมรุคืออะไร?
เขาสิเนรุ หรือเขาพระสุเมรุ เป็นศูนย์กลางของจักรวาลตามคติจักรวาลวิทยาพุทธ
รอบเขาพระสุเมรุมีภูเขาอีก ๗ ชั้น เรียกว่า
สัตตบริภัณฑ์
ได้แก่
- ยุคนธร
- อิสินธร
- กรวิก
- สุทัสสนะ
- เนมินธร
- วินตกะ
- อัสสกัณณ์
ชื่อของภูเขาเหล่านี้ปรากฏในคัมภีร์อธิบายจักรวาลวิทยาของพระพุทธศาสนา
ระหว่างภูเขาแต่ละชั้นมีมหาสมุทรคั่นอยู่
ส่วนรอบนอกเป็นมหาสมุทรใหญ่ และมีทวีปทั้ง ๔ ตั้งอยู่ในทิศต่าง ๆ
๗. แล้ว “เขาพระสุเมรุ” อยู่ที่ไหน?
หากมองด้วยวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ เราไม่สามารถนำเขาพระสุเมรุไปเทียบตรง ๆ กับภูเขาลูกใดบนโลก หรือดาวเคราะห์ดวงใดในระบบสุริยะ
เพราะแนวคิดเรื่องเขาสิเนรุเป็นส่วนหนึ่งของ จักรวาลวิทยาแบบอินเดียโบราณและพุทธจักรวาลวิทยา
ดังนั้นไม่ควรพยายามบอกว่า
“เขาพระสุเมรุคือดาว X”
หรือ
“ทวีปทั้ง ๔ คือทวีปทางภูมิศาสตร์ในปัจจุบัน”
เพราะเป็นการนำระบบความคิดสองแบบที่มีพื้นฐานต่างกันมาเทียบกันโดยตรง
สิ่งที่ควรทำคือเข้าใจว่า
พระพุทธศาสนากำลังอธิบายโครงสร้างของโลกและสังสารวัฏตามกรอบจักรวาลวิทยาที่มีอยู่ในยุคนั้น
๘. โลกธาตุขนาดเล็ก
ส่วนที่น่าสนใจมากที่สุดปรากฏใน จูฬนิกาสูตร
พระพุทธเจ้าตรัสกับพระอานนท์ถึง
สหัสสีจูฬนิกาโลกธาตุ
หรือโลกธาตุขนาดเล็ก
ในโลกธาตุนี้มี
- ดวงจันทร์ ๑,๐๐๐ ดวง
- ดวงอาทิตย์ ๑,๐๐๐ ดวง
- เขาสิเนรุ ๑,๐๐๐ ลูก
- ชมพูทวีป ๑,๐๐๐
- อปรโคยานทวีป ๑,๐๐๐
- อุตตรกุรุทวีป ๑,๐๐๐
- ปุพพวิเทหทวีป ๑,๐๐๐
- มหาสมุทร ๔,๐๐๐
- เทวโลกชั้นต่าง ๆ อย่างละ ๑,๐๐๐
- พรหมโลก ๑,๐๐๐
นี่หมายความว่า
โลกธาตุขนาดเล็กหนึ่งระบบประกอบด้วย ๑,๐๐๐ จักรวาล
๙. โลกธาตุขนาดกลาง
จากนั้นพระพุทธเจ้าทรงอธิบายต่อว่า
โลกธาตุขนาดกลางเกิดจาก
โลกธาตุขนาดเล็ก × ๑,๐๐๐
ดังนั้น
๑,๐๐๐ × ๑,๐๐๐ = ๑,๐๐๐,๐๐๐ จักรวาล
หรือ
หนึ่งล้านจักรวาล
เรียกว่า
สหัสสีมัชฌิมิกาโลกธาตุ
๑๐. โลกธาตุขนาดใหญ่
จากโลกธาตุขนาดกลาง พระพุทธเจ้าทรงขยายขึ้นอีก ๑,๐๐๐ เท่า
ดังนั้น
๑,๐๐๐,๐๐๐ × ๑,๐๐๐
เท่ากับ
๑,๐๐๐,๐๐๐,๐๐๐ จักรวาล
ในคำอธิบายแบบที่ใช้ในพระไตรปิฎกและอรรถกถา ตัวเลขนี้เรียกว่า
แสนโกฏิจักรวาล
ซึ่งในระบบการนับปัจจุบันเท่ากับประมาณ
หนึ่งล้านล้านจักรวาล
เรียกว่า
ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุ
๑๑. จักรวาลไม่ได้มีเพียงหนึ่ง
ตรงนี้เป็นส่วนที่น่าสนใจมาก
หากเรามองจากความเข้าใจทั่วไปว่า
“พระพุทธศาสนามองว่ามีโลกหนึ่งใบอยู่ตรงกลางจักรวาล”
จะไม่ตรงกับสิ่งที่ปรากฏในจูฬนิกาสูตร
เพราะพระพุทธเจ้าทรงกล่าวถึงระบบโลกจำนวนมหาศาล
กล่าวอย่างง่ายที่สุดคือ
จักรวาลหนึ่ง
↓
๑,๐๐๐ จักรวาล
↓
๑,๐๐๐,๐๐๐ จักรวาล
↓
๑,๐๐๐,๐๐๐,๐๐๐ จักรวาล
หรือประมาณ
๑ ล้านล้านจักรวาล
นี่เป็นหนึ่งในข้อความที่น่าสนใจอย่างยิ่งเมื่อศึกษาแนวคิดเรื่องจักรวาลในพระพุทธศาสนา
๑๒. พระพุทธเจ้าทรงมีพระญาณครอบคลุมโลกธาตุ
ในจูฬนิกาสูตร พระอานนท์ทูลถามว่า พระพุทธเจ้าจะทรงประกาศพระสุรเสียงให้หมู่สัตว์ในโลกธาตุขนาดใหญ่นั้นรู้ได้อย่างไร
พระพุทธเจ้าตรัสอธิบายว่า
พระองค์สามารถแผ่รัศมีไปทั่วโลกธาตุขนาดใหญ่นั้นก่อน
เมื่อสัตว์ทั้งหลายรู้จักแสงสว่างนั้นแล้ว พระองค์จึงทรงเปล่งพระสุรเสียงให้สัตว์เหล่านั้นได้ยิน
ประเด็นสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่ “เสียงเดินทางทางฟิสิกส์ได้ไกลเท่าไร”
แต่พระสูตรกำลังแสดงให้เห็นถึง พระพุทธานุภาพและขอบเขตแห่งพระญาณของพระพุทธเจ้า
พระองค์ไม่ได้ถูกจำกัดด้วยขอบเขตของโลกมนุษย์เพียงแห่งเดียว
๑๓. มหาสมัยสูตรกับ ๑๐ โลกธาตุ
เรื่องนี้เชื่อมโยงกับบทสวดที่เรากำลังศึกษาก่อนหน้านี้อย่างน่าสนใจมาก
คือ มหาสมัยสูตร
ในมหาสมัยสูตรกล่าวถึงการที่เทวดาจาก
๑๐ โลกธาตุ
มาประชุมเพื่อเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ณ ป่ามหาวัน ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์
จึงเห็นได้ว่า “โลกธาตุ” ในพระพุทธศาสนาไม่ได้หมายถึงโลกมนุษย์เพียงแห่งเดียว
และในอรรถกถาอธิบายว่า ๑๐ โลกธาตุในบริบทนั้นสัมพันธ์กับระบบโลกจำนวนมหาศาล
นี่ทำให้มหาสมัยสูตรมีความหมายในระดับจักรวาลอย่างแท้จริง
ไม่ใช่เพียงการกล่าวว่า
“มีเทวดามาเฝ้าพระพุทธเจ้าจำนวนมาก”
แต่เป็นภาพของ การประชุมของหมู่สัตว์จากโลกธาตุต่าง ๆ
๑๔. แล้วสวรรค์อยู่ตรงไหนในจักรวาล?
จักรวาลวิทยาพุทธไม่ได้แบ่งเพียง “โลกมนุษย์” กับ “สวรรค์”
แต่มีภพภูมิหลายระดับ
ในส่วนที่เกี่ยวกับกามาวจรเทวโลก มี ๖ ชั้นสำคัญ ได้แก่
๑. จาตุมหาราชิกา
เป็นเทวโลกที่เกี่ยวข้องกับท้าวมหาราชทั้ง ๔
ได้แก่
- ท้าวธตรฐ
- ท้าววิรุฬหก
- ท้าววิรูปักษ์
- ท้าวเวสวัณ
ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ทำหน้าที่ดูแลทิศทั้งสี่ตามคติพระพุทธศาสนา
๒. ดาวดึงส์
เป็นสวรรค์ชั้นที่ ๒
มีท้าวสักกะหรือพระอินทร์เป็นจอมเทพ
ตามคติพุทธศาสนา ดาวดึงส์มีความสัมพันธ์กับเขาสิเนรุอย่างใกล้ชิด
๓. ยามา
สวรรค์ชั้นที่ ๓
๔. ดุสิต
สวรรค์ชั้นที่ ๔
เป็นภูมิที่มีความสำคัญอย่างยิ่งในพระพุทธศาสนา เพราะพระโพธิสัตว์ก่อนเสด็จลงมาตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าทรงถือปฏิสนธิในดุสิตสวรรค์
๕. นิมมานรดี
เทวดาที่สามารถยินดีในสิ่งที่ตนเนรมิตขึ้น
๖. ปรนิมมิตวสวัตดี
เป็นเทวโลกชั้นสูงสุดของกามาวจร
๑๕. สูงกว่าสวรรค์คือพรหมโลก
เหนือกามาวจรเทวโลกขึ้นไป ยังมีภูมิที่เกี่ยวข้องกับ รูปพรหมและอรูปพรหม
ภูมิพรหมสัมพันธ์กับกำลังของฌานและสมาธิ
จึงมีลักษณะแตกต่างจากสวรรค์ชั้นกามาวจร
และในพระพุทธศาสนายังมี สุทธาวาส ซึ่งเป็นภูมิของพระอนาคามีที่ไปเกิดในพรหมโลกและบรรลุพระอรหัตผลในภูมินั้น
๑๖. แล้วนรกอยู่ที่ไหน?
ในอีกด้านหนึ่งของสังสารวัฏก็มีภูมิที่เป็นทุกข์อย่างยิ่ง
เช่น
- นรก
- เปรต
- อสุรกาย
- เดรัจฉาน
สิ่งเหล่านี้รวมอยู่ในภาพของ อบายภูมิ
ดังนั้น เมื่อพูดถึง “จักรวาลพุทธ” จึงไม่ควรนึกเพียงสวรรค์และเทวดา
แต่ต้องมองทั้งระบบ
สุข ↔ ทุกข์
สูง ↔ ต่ำ
ละเอียด ↔ หยาบ
อายุยืน ↔ อายุสั้น
ทั้งหมดล้วนเป็นภพภูมิภายใต้สังสารวัฏ
๑๗. แล้วสัตว์ย้ายไปมาระหว่างโลกเหล่านี้ได้หรือไม่?
ตามหลักกรรมของพระพุทธศาสนา
ได้
แต่ไม่ได้หมายความว่าสัตว์จะเดินทางจากโลกหนึ่งไปอีกโลกหนึ่งด้วยยานพาหนะ
การเปลี่ยนภพภูมิเกิดจาก กรรมและการปฏิสนธิ
เมื่อชีวิตหนึ่งสิ้นสุดลง กระแสแห่งกรรมย่อมเป็นปัจจัยให้เกิดในภพใหม่
ดังนั้น
มนุษย์อาจเกิดเป็นเทวดาได้
เทวดาอาจกลับมาเกิดเป็นมนุษย์ได้
สัตว์อาจเกิดในอบายภูมิได้
และสัตว์ในภพภูมิต่าง ๆ ก็สามารถเวียนกลับมาเกิดในภพอื่นได้
ตราบใดที่ยังไม่หลุดพ้นจากสังสารวัฏ
๑๘. จักรวาลมีจุดเริ่มต้นหรือไม่?
นี่เป็นคำถามที่น่าสนใจมาก
พระพุทธศาสนาไม่ได้สอนแบบง่าย ๆ ว่า
“พระผู้สร้างสร้างจักรวาลขึ้นมาในวันหนึ่ง”
ตรงกันข้าม พระพุทธเจ้าทรงแสดงเรื่อง สังสารวัฏอันหาที่สุดเบื้องต้นไม่ได้
และมีพระสูตรที่กล่าวถึงโลกที่ค่อย ๆ เสื่อมสลาย แล้วกลับก่อตัวขึ้นใหม่เป็นวัฏจักร
แนวคิดนี้สำคัญมาก เพราะจักรวาลไม่ได้ถูกมองว่าเป็นสิ่งที่สร้างขึ้นครั้งเดียวแล้วดำรงอยู่ตลอดไป
แต่มี
การก่อตัว → ดำรงอยู่ → เสื่อมสลาย → กลับก่อตัวขึ้นใหม่
เป็นวัฏจักร
๑๙. อัคคัญญสูตรกับการเกิดขึ้นของโลกมนุษย์
อัคคัญญสูตร เป็นพระสูตรสำคัญอีกแห่งหนึ่งเมื่อศึกษาเรื่องโลกและการเกิดขึ้นของสังคมมนุษย์
พระพุทธเจ้าทรงเล่าเรื่องการเปลี่ยนแปลงของโลกและสัตว์ทั้งหลายตั้งแต่ภาวะที่ละเอียดไปสู่ภาวะที่หยาบขึ้น
สัตว์ทั้งหลายเดิมมีสภาพแตกต่างจากมนุษย์ในปัจจุบัน
ต่อมาเมื่อเกิดการบริโภคอาหารและเกิดความแตกต่างทางกายภาพมากขึ้น ความโลภ ความหวงแหน และการแบ่งแยกก็เกิดขึ้น
จากนั้นจึงเกิด
- การถือครอง
- การแบ่งเขต
- การขโมย
- การกล่าวเท็จ
- การลงโทษ
- การเลือกผู้นำ
- การเกิดระบบสังคม
- และระบบชนชั้นตามลำดับ
จุดสำคัญของอัคคัญญสูตรจึงไม่ได้เป็นเพียง “ตำนานกำเนิดโลก”
แต่เป็นการแสดงให้เห็นว่า
เมื่อกิเลสและการยึดถือเพิ่มขึ้น โครงสร้างของสังคมก็เปลี่ยนแปลงตาม
๒๐. จักรวาลวิทยาในพระพุทธศาสนาจึงมี ๒ ระดับ
ตรงนี้สำคัญมากสำหรับการศึกษาหัวข้อนี้อย่างถูกต้อง
ระดับที่ ๑ — พระสูตร
สิ่งที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงโดยตรง เช่น
- โลกธาตุ
- โลกจำนวนมาก
- ดวงจันทร์
- ดวงอาทิตย์
- เขาสิเนรุ
- ทวีป
- เทวโลก
- พรหมโลก
- โลกธาตุขนาดเล็ก
- โลกธาตุขนาดกลาง
- โลกธาตุขนาดใหญ่
- การเกิดและเสื่อมของโลก
- การเวียนว่ายของสัตว์
สิ่งเหล่านี้มีหลักฐานกระจายอยู่ในพระสูตรหลายแห่ง
ระดับที่ ๒ — อรรถกถาและคัมภีร์จักรวาลวิทยา
เมื่อเวลาผ่านไป พระอรรถกถาจารย์ได้รวบรวมคำอธิบายจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์ต่าง ๆ แล้วขยายรายละเอียดให้เป็นระบบมากขึ้น
เช่น
- ขนาดของเขาสิเนรุ
- ความลึกของมหาสมุทร
- ความสูงของภูเขา
- ชื่อภูเขา ๗ ชั้น
- ขนาดของทวีป
- ตำแหน่งของภูมิ
- รายละเอียดเมืองของเทวดา
- รายละเอียดของภูเขาและทะเลต่าง ๆ
รายละเอียดเหล่านี้มีคุณค่ามากในการศึกษาประวัติความคิดทางพระพุทธศาสนา แต่ควรระบุว่าเป็น คัมภีร์อธิบาย ไม่ใช่พระพุทธดำรัสโดยตรงทุกส่วน
ตัวอย่างเช่น รายละเอียดเกี่ยวกับเขาสิเนรุและสัตตบริภัณฑ์จำนวนมากปรากฏในคัมภีร์อธิบายภายหลัง ขณะที่ราชบัณฑิตยสภาก็อธิบายว่าคัมภีร์ จักกวาฬทีปนี ของพระสิริมังคลาจารย์ได้รวบรวมข้อมูลจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์ต่าง ๆ มาอธิบายโครงสร้างจักรวาลอย่างเป็นระบบ
๒๑. แล้วคำว่า “ล้านล้านจักรวาล” มาจากไหน?
มาจากการขยายระบบโลกตาม จูฬนิกาสูตร
สามารถจำง่าย ๆ แบบนี้
| ระดับ | จำนวนจักรวาล |
|---|---|
| จักรวาลหนึ่ง | 1 |
| โลกธาตุขนาดเล็ก | 1,000 |
| โลกธาตุขนาดกลาง | 1,000,000 |
| โลกธาตุขนาดใหญ่ | 1,000,000,000,000 |
หรือ
๑
× ๑,๐๐๐
= ๑,๐๐๐
× ๑,๐๐๐
= ๑,๐๐๐,๐๐๐
× ๑,๐๐๐
= ๑,๐๐๐,๐๐๐,๐๐๐
อย่างไรก็ตาม ในการแปลศัพท์และการนับแบบไทยโบราณมีความแตกต่างในการเรียก “โกฏิ” และ “แสนโกฏิ” จึงควรยึดตัวเลขที่ระบุในฉบับพระไตรปิฎกที่ใช้อ้างอิงเป็นหลัก
๒๒. นี่เหมือน “Multiverse” หรือไม่?
ถ้าจะใช้คำสมัยใหม่เพื่อช่วยให้คนอ่านเห็นภาพ
อาจกล่าวได้ว่า
แนวคิดเรื่องโลกธาตุจำนวนมากมีลักษณะคล้ายภาพของ “หลายระบบโลก” หรือ multiverse ในแง่จำนวนระบบโลกที่มีมากกว่าหนึ่ง
แต่ ไม่ควรบอกว่า “พระพุทธเจ้าทรงสอนทฤษฎี Multiverse แบบฟิสิกส์สมัยใหม่”
เพราะเป็นคนละกรอบความรู้
ฟิสิกส์สมัยใหม่พูดถึงแบบจำลองทางคณิตศาสตร์และจักรวาลเชิงกายภาพ
ขณะที่พระพุทธศาสนาพูดถึง
โลก + สัตว์ + กรรม + ภพภูมิ + การเวียนว่าย + การพ้นจากสังสารวัฏ
จุดประสงค์จึงแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง
๒๓. แล้วพระพุทธเจ้าทรงสนใจเรื่องจักรวาลมากแค่ไหน?
พระพุทธเจ้าทรงตอบคำถามเกี่ยวกับโลกและจักรวาลในบางโอกาสอย่างละเอียด
แต่พระองค์ไม่ได้ทรงส่งเสริมให้สาวกใช้เวลาทั้งหมดในการค้นหาว่า
“จักรวาลมีขนาดเท่าไร?”
เพราะแม้จะรู้รายละเอียดมากเพียงใด ก็ไม่ได้ทำให้ความทุกข์หมดไปโดยอัตโนมัติ
จุดหมายของพระพุทธศาสนาคือ
การรู้ทุกข์
ละเหตุแห่งทุกข์
ทำความดับทุกข์ให้แจ้ง
และเจริญมรรคให้ถึงความดับทุกข์
ดังนั้น จักรวาลวิทยาจึงเป็น บริบทหนึ่งของพระธรรม ไม่ใช่เป้าหมายสูงสุดของพระธรรม
๒๔. ทำไมเรื่องนี้จึงสำคัญต่อการปฏิบัติธรรม?
เมื่อมนุษย์มองโลกจากชีวิตประจำวัน
เรามักคิดว่า
“ตัวเรา บ้านของเรา งานของเรา เงินของเรา ปัญหาของเรา คือเรื่องที่ใหญ่ที่สุด”
แต่เมื่อมองผ่านจักรวาลวิทยาของพระพุทธศาสนา
ชีวิตหนึ่งกลับเป็นเพียงช่วงเวลาสั้น ๆ ในสังสารวัฏอันยาวนาน
โลกหนึ่งก็เป็นเพียงโลกหนึ่ง
จักรวาลหนึ่งก็เป็นเพียงจักรวาลหนึ่ง
แม้แต่เทวดาที่มีอายุยืนยาวอย่างมหาศาลก็ยังต้องเปลี่ยนแปลงและสิ้นสุดภพ
นี่ทำให้คำสอนเรื่อง อนิจจัง มีความหมายกว้างขึ้นอย่างมาก
๒๕. จุดสำคัญที่สุดไม่ได้อยู่ที่ “จักรวาลใหญ่แค่ไหน”
เมื่อศึกษาจักรวาลวิทยาพุทธอย่างละเอียด เราอาจเกิดความรู้สึกว่า
“จักรวาลของพระพุทธเจ้าช่างกว้างใหญ่เหลือเกิน”
แต่ในที่สุดพระพุทธเจ้าทรงพาเรากลับมาที่สิ่งใกล้ตัวที่สุด
คือ
กายและใจของเราเอง
เพราะต่อให้มี
๑,๐๐๐ จักรวาล
๑,๐๐๐,๐๐๐ จักรวาล
หรือ ๑ ล้านล้านจักรวาล
ถ้ายังมี ตัณหา อุปาทาน และอวิชชา
สัตว์ก็ยังคงเวียนว่ายอยู่ในสังสารวัฏ
แต่ถ้าสามารถเห็นความจริงของ
รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ
เห็นความเกิดขึ้นและดับไป
เห็นว่าไม่มีสิ่งใดควรยึดมั่นถือมั่น
การพ้นทุกข์ก็เกิดขึ้นได้
โดยไม่จำเป็นต้องเดินทางไปถึงจักรวาลอื่นเลย
๒๖. สรุปภาพจักรวาลตามคติพระพุทธศาสนา
สามารถสรุปเป็นภาพใหญ่ได้ดังนี้
จักรวาลหนึ่ง
→ มีเขาสิเนรุเป็นศูนย์กลางตามคติจักรวาลวิทยา
→ มีทวีปใหญ่ ๔
→ มีมหาสมุทร
→ มีโลกมนุษย์
→ มีเทวโลก
→ มีพรหมโลก
→ มีภูมิของสัตว์อื่น ๆ
จากนั้น
จักรวาลหนึ่ง × ๑,๐๐๐
→ โลกธาตุขนาดเล็ก
จากนั้น
โลกธาตุขนาดเล็ก × ๑,๐๐๐
→ โลกธาตุขนาดกลาง
→ ประมาณ ๑ ล้านจักรวาล
จากนั้น
โลกธาตุขนาดกลาง × ๑,๐๐๐
→ โลกธาตุขนาดใหญ่
→ ประมาณ ๑ ล้านล้านจักรวาล
และเหนือสิ่งอื่นใดคือ
โลกทั้งหมดนี้ยังอยู่ภายใต้กฎแห่งไตรลักษณ์และสังสารวัฏ
ไม่มีโลกใดเป็นที่พึ่งอันถาวร
ไม่มีสวรรค์ใดเป็นนิรันดร์
ไม่มีพรหมภูมิใดเป็นนิรันดร์
แม้จักรวาลจะกว้างใหญ่เพียงใด ก็ยังอยู่ภายใต้ความเกิดขึ้นและดับไป
๒๗. ข้อคิดจากจักรวาลวิทยาพุทธ
หากมองเรื่องนี้ในมุมของการปฏิบัติธรรม บางทีบทเรียนที่สำคัญที่สุดอาจไม่ใช่เรื่องว่า
“จักรวาลมีกี่แห่ง?”
แต่คือ
“เมื่อรู้ว่าจักรวาลกว้างใหญ่เพียงนี้ เราจะยังยึดติดกับโลกเล็ก ๆ ของเราเพียงใด?”
สิ่งที่เราทุกข์อยู่ในวันนี้อาจดูใหญ่โตมาก
แต่เมื่อมองผ่านสายตาของพระธรรม เราจะเห็นว่า
ชีวิตหนึ่งสั้นมาก
ทรัพย์สินไม่เที่ยง
ชื่อเสียงไม่เที่ยง
ความสัมพันธ์ไม่เที่ยง
ร่างกายไม่เที่ยง
โลกไม่เที่ยง
แม้แต่ภพภูมิที่สูงส่งก็ยังไม่เที่ยง
สิ่งที่พระพุทธเจ้าทรงชี้ให้เห็นจึงไม่ใช่เพียงว่า
“จักรวาลนั้นกว้างใหญ่”
แต่คือ
“ไม่ว่าเราจะอยู่ที่ใดในจักรวาล ตราบใดที่ยังไม่พ้นจากตัณหาและอวิชชา เรายังอยู่ในสังสารวัฏ”
และในทางกลับกัน
“การหลุดพ้นไม่ได้ขึ้นอยู่กับการเดินทางไปยังจักรวาลใด แต่ขึ้นอยู่กับการรู้แจ้งความจริงของกายและใจนี้เอง”
นี่คือจุดที่จักรวาลวิทยาในพระพุทธศาสนาเชื่อมกลับเข้าสู่หัวใจของพระธรรมอย่างแท้จริง
แหล่งอ้างอิงหลัก
พระไตรปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต — จูฬนิกาสูตร
เป็นแหล่งสำคัญที่สุดสำหรับเรื่องโลกธาตุ ๑,๐๐๐ / ๑,๐๐๐,๐๐๐ / ๑ ล้านล้านจักรวาล และพระพุทธานุภาพในการแผ่รัศมีและพระสุรเสียงไปทั่วโลกธาตุ
มหาสมัยสูตร — ทีฆนิกาย มหาวรรค
เป็นแหล่งสำคัญสำหรับแนวคิดเรื่องเทวดาจากโลกธาตุต่าง ๆ ที่มาประชุมต่อหน้าพระพุทธเจ้า โดยมีการกล่าวถึง “สิบโลกธาตุ” ในบริบทของพระสูตร
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์
ใช้ประกอบความหมายของ “โลกธาตุ” และ “สัตตบริภัณฑ์”
จักกวาฬทีปนีและคัมภีร์อรรถกถา
ใช้สำหรับรายละเอียดเชิงจักรวาลวิทยาที่ขยายจากพระไตรปิฎก เช่น โครงสร้างเขาสิเนรุ สัตตบริภัณฑ์ และรายละเอียดทางภูมิศาสตร์จักรวาล ซึ่งควรแยกจากพระพุทธดำรัสโดยตรง
